كتابخانه شهید آیت الله دستغیب (کتابخانه ‌ملی ‌پارس پیشین)‌: كتابخانه شهید دستغیب در مركز شهر شيراز و ضلع ‌جنوبي ‌باغ ‌موزه ‌پارس‌ قرار دارد و اطراف ‌آن ‌را مراكز آموزشي‌ و فرهنگي‌ احاطه‌كرده ‌است‌. نام ‌اين‌ كتابخانه ‌در ابتداي‌ تأسيس‌ (1327)، "كتابخانه‌ ملي ‌پارس‌" بود، اما بعد از انقلاب ‌اسلامي‌ در 1357 به ‌"كتابخانه ‌مركزي ‌فارس‌" و در 1360 به‌ "كتابخانه ‌شهيد آيت‌الله ‌دستغيب‌" تغيير نام ‌يافت‌. در حال ‌حاضر به‌ هر دو نام ‌اخير خوانده‌ مي‌شود و مسئول فعلی آن آقای محمدرضا ابراهیمی است.

تاریخچه: كتابخانه شهید دستغیب قديمي‌ترين و بزرگ‌ترين كتابخانه استان فارس است. اندیشه تأسيس اين كتابخانه در سال‌هاي آخر جنگ جهاني دوم به‌وجود آمد و سنگ بناي آن به دست رضا مزيني، رئيس آموزش و پرورش وقت و از شخصيت‌هاي فرهنگي عصر، نهاده شد و جمعي از فرهنگيان و خيرانديشان او را ياري دادند (11: 25-26).

پيش از آغاز بناي كتابخانه در 1324، انجمني به‌نام "انجمن كتابخانه ملي پارس" با حضور 12 تن از مقامات و سرشناسان شيراز تشكيل شد (1: 97-98). اعضاي انجمن با فروش قبض‌هاي اعانه به گروه‌هاي مختلف مردم نظير تجار و كارمندان و فرهنگيان فارس و تشكل‌هاي اتحاديه‌هاي غيردولتي نظير اتحاديه ايلات جنوب، انجمن فارغ‌التحصيلان دختران شيراز، و انجمن كليميان شيراز به گردآوري اعانه پرداختند. مجموع پولي كه به كمك مردم گردآوري شد، به‌طور تقريب، 900000 ريال و اعتبار دولتي از سوي وزارت فرهنگ 1100000 ريال بود.

انجمن براي محل كتابخانه چندين مكان را درنظر گرفت و با جلب موافقت وزارت فرهنگ و اداره‌كل باستان‌شناسي ايران، قسمت جنوبي باغ موزه (باغ نظر) براي ساختمان تعيين شد و نقشه آن توسط آندره گدار فرانسوي، مدير وقت اداره باستان‌شناسي، طراحي شد (9: 10، 11-13). و در اواخر 1326 به‌صورت غيررسمي آغاز به‌كار كرد. افتتاح رسمي كتابخانه در 1329 صورت گرفت و علي‌اكبر بصيري به رياست آن منصوب شد. اين كتابخانه تا 1346 زيرنظر اداره آموزش و پرورش، و پس از تأسيس وزارت فرهنگ و هنر (1346) زير پوشش اداره‌كل فرهنگ و هنر فارس قرار گرفت (1: 99-100). كتابخانه طي 70 سال فعاليت 16 مدير داشته است كه تنها يكي از آنها زن بوده است. همچنين اين كتابخانه از شمار نخستين كتابخانه‌هاي ايران است كه در آن از نظام رده‌بندي دهدهي ديويي براي سازماندهي مواد استفاده شد (6: 44-52).

درخصوص‌ كاركنان ‌كتابخانه ‌پيش‌ از 1354، اطلاعات‌ و آمار دقيقي‌ موجود نيست‌، اما شمار كاركنان‌از 1354 تا 1366 بين ‌هشت‌ تا يازده ‌نفر بوده ‌است‌. هم‌اكنون ‌(1384) كتابخانه‌ 20 كارمند دارد كه از اين ميان 3 نفر كارشناس كتابداري هستند. 6 نفر كارشناس غيركتابداري، و يكي از كارشناسان غيركتابدار كه نابيناست مسئول بخش نابينايان كتابخانه است.

بناي كتابخانه حدود 7709 مترمربع است. تالار مطالعه 231 مترمربع و مخزن كتاب آن 165 مترمربع وسعت دارد. به سبب كمبود فضا بناي كتابخانه از قسمت شمالي گسترش يافته و يك ساختمان دو طبقه به آن ضميمه شده است. علاوه بر آن بخش كوچك ديگري به شكل نيم طبقه احداث شده است (10: 15).

مجموعه كتاب‌هاي خطي كتابخانه از سوي علاقه‌مندان و دانش‌دوستان اهدا و يا از بودجه كتابخانه خريداري شده‌اند و بيشتر شامل قرآن مجيد، تفسير، كتب فقهي، ادعيه، طب، و حديث، و صرف و نحو است. كتاب‌ها اغلب با خط نسخ و نستعليق بسيار زيبا نوشته شده است. بعضي داراي تذهيب و برخي داراي سرلوحه هستند. قديمي‌ترين نسخه خطي اين كتابخانه، كتاب عدداي القرآن تأليف ابن عباس احمد بن ابراهيم است كه در مدينه با خط نسخ قديمي در 558ق. نوشته شده است (1: 103). اسامي و مشخصات 780 نسخه خطي را علينقي بهروزي در فهرست كتب خطي كتابخانه ملي پارس معرفي كرده است (2: مقدمه). در 1370، علي خاوري تعداد 83 جلد كتاب خطي ديگر به كتابخانه اهدا كرد (10: 16؛ 12).

رشد موجودي كتابخانه از آغاز تا 1383

 نوارخانه. نوارخانه در 1361 تأسيس شد. اين بخش داراي 1100 حلقه نوار مذهبي، سياسي، سخنراني مربوط به علما و روحانيون از قبيل امام خميني (ره) و تلاوت قرآن مجيد و نوارهاي آموزشي از جمله زبان انگليسي است كه مورداستفاده عموم قرار مي‌گيرد. اين بخش پس از تشكيل بخش نابينايان در 1372 با آن ادغام شد (3؛ 8).

بخش نابينايان. بخش نابينايان در 1372 راه‌اندازي شد. اين بخش داراي 410 جلد كتاب بريل در 105 عنوان، 165 عنوان كتاب گويا در 2120 حلقه نوار (كتاب ضبط شده)، و تعدادي كتاب بريل مخصوص كودكان و نوجوانان است. بخش نابينايان روزنامه ‌سپيد ايران‌ (بريل‌) و  ماهنامه ‌بشري‌ (بريل‌ و خط‌ درشت‌ ويژه ‌كم‌بينايان‌) را مشترك‌است‌. به‌علاوه‌،  <پيام ‌يونسكو> (بريل‌) از سال‌ 1372 تاكنون به كتابخانه اهدا مي‌شود.

اين بخش 390 عضو در فاصله سني پيش‌دبستاني تا 60 سال دارد. امانت در بخش نابينايان به دو صورت حضوري و پستي صورت مي‌گيرد. امانت به صورت پستي با همكاري مشترك اداره‌كل پست استان فارس و اداره‌كل فرهنگ و ارشاد فارس انجام مي‌گيرد، بدين طريق كه كتابخانه‌هاي مورددرخواست در يك كيف آبي رنگ (خاص) به نشاني فرد به‌صورت رايگان فرستاده مي‌شود و پس از عودت كتاب‌ها مجدداً كتاب‌هاي درخواستي ارسال مي‌گردد (3؛ 4).

بخش نشريات ادواري. مجلاتي كه از سيدعبدالله مزارعي در 1357 خريداري شد به‌منزله استخوان‌بندي بخش نشريات ادواري كتابخانه است (5؛ 10: 1-4).

نشريات ادواري كتابخانه شهيد آيت‌الله دستغيب علاوه بر اينكه مجموعه قديمي و باارزشي است از تنوع خاص (خبري، اجتماعي، فرهنگي، سياسي، تاريخي، و علمي) برخوردار است. اسامي و مشخصات 1115 عنوان نشريه ادواري موجود (به‌جز روزنامه‌ها) در اين كتابخانه توسط نگارنده مقاله به‌عنوان فهرست نشريات ادواري كتابخانه مركزي فارس در 1368 منتشر شده است. در اين مجموعه نفيس و گرانبها مجلات قديمي و باارزشي يافت مي‌شود كه نه تنها در هيچ كتابخانه‌اي در استان فارس وجود ندارد، بلكه مي‌توان گفت در هيچ كتابخانه‌اي در ايران هم نظير آن نيست (7: مقدمه).

در حال حاضر از 150 عنوان مجله، كه كتابخانه مشترك است، 100 عنوان از طرف هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي ارسال مي‌گردد و 50 عنوان را كتابخانه خريداري مي‌كند. مجموعه روزنامه‌هاي اين كتابخانه نيز مجموعه‌اي نفيس و كمياب و قديمي است. اسامي و مشخصات 387 روزنامه موجود در اين كتابخانه در 1377 با همت خليل مقدم توسط انجمن كتابخانه‌هاي عمومي شيراز منتشر شده است.

در حال حاضر 20 عنوان روزنامه كه كتابخانه مشترك است توسط اداره‌كل فرهنگ و ارشاد اسلامي فارس خريداري مي‌شود.

چگونگي تأمين منابع. هسته اوليه كتابخانه مركزي فارس (ملي پارس) با گردآوري كتاب‌هاي موجود در كتابخانه دبيرستان ابوذر شكل گرفت (1: 98). در كنار آن عوامل ديگري نيز در تكميل مجموعه و تهيه مواد كتابخانه مشاركت داشته است كه اهم آنها از اين قرار است:

1. اهدا. از بدو تشكيل انجمن كتابخانه افراد خير و دانش دوست و دانشمندان و ناشران و مؤلفان از اقصي نقاط كشور با اهداي كتاب به اين كتابخانه در تكميل مجموعه مساعدت نموده‌اند. به‌علاوه، بعضي از مؤسسات فرهنگي از قبيل دانشگاه‌ها، مؤسسه لغت‌نامه، و رايزن‌هاي فرهنگي سفارتخانه‌ها در اهداي كتاب به كتابخانه ملي پارس پيشقدم بوده‌اند. براي آگاهي از نام اشخاص و ميزان اهداي كتاب، جزوه كتابخانه ملي پارس (9: 116) و نيز تاريخچه كتابخانه و مطبوعات و چاپخانه‌هاي فارس (1: 100-101) مفيد است. موضوع اهداي كتاب امروز نيز پابرجاست.

اهدا در مورد نشريات ادواري و كتاب‌هاي خط بريل نيز صادق است. نام اشخاصي كه به كتابخانه، نشريات ادواري هديه كرده‌اند در صفحات پشت جلد مجله‌ها روي برگه‌هايي همراه با تاريخ اهدا مشخص شده است. از جمله افرادي كه تعداد قابل ملاحظه‌اي مجله هديه كرده‌اند مي‌توان علي‌محمد فروردين، فتحعلي فاني، مهدي صدرزاده، و عبدالحسين ضيايي را نام برد.

2. خريداري. اساس مجموعه كتابخانه بر پايه خريد قرار دارد. خريد كتاب اصولا از طريق وزارتخانه (درگذشته وزارت فرهنگ و هنر و در حال حاضر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي) صورت مي‌پذيرد. علاوه بر آن، مديريت كتابخانه نيازهاي فوري را از طريق اداره‌كل فرهنگ و ارشاد اسلامي فارس تهيه و تأمين مي‌كند.

مآخذ: 1) بهروزي، علي‌نقي. تاريخچه كتابخانه‌ها و مطبوعات و چاپخانه‌هاي فارس. شيراز: انجمن كتابخانه‌هاي عمومي شيراز، 1356؛ 2) همو. فهرست كتب خطي كتابخانه ملي پارس. شيراز: انجمن كتابخانه‌هاي عمومي شيراز، 1351؛ 3) بياتي، رحمان. بخش نابينايان كتابخانه شهيد دستغيب. شيراز. مصاحبه. 22 خرداد 1384؛ 4) خاضعي، محمد. كتابخانه شهيد دستغيب. شيراز. مصاحبه. 22 خرداد 1384؛ 5) خائفي، پرويز. رئيس كتابخانه ملي پارس سال 1354. شيراز. مصاحبه. ارديبهشت 1367؛ 6) سودبخش، ليلا. "تاريخچه كتابخانه شهيد آيت‌الله دستغيب (ملي پارس) و فهرست نشريات ادواري موجود در آن". پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني. دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه شيراز، 1367؛ 7) همو. فهرست نشريات ادواري در كتابخانه مركز فارس. شيراز: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي شيراز، اداره‌كل، 1368؛ 8) شريف محلاتي، مؤيدالدين. رئيس كتابخانه ملي پارس سال .1359 شيراز. مصاحبه. مرداد 1366؛ 9) كتابخانه ملي پارس. شيراز: انجمن كتابخانه‌هاي عمومي شيراز، 1347؛ 10) گزارش فعاليت‌هاي ماهانه كتابخانه شهيد آيت‌الله دستغيب (ملي پارس) از 1355 تاكنون. شيراز: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، اداره‌كل، [1380]؛ 11) مزيني، رضا. سالنامه ورزشي روئين. شيراز: نمايشگاه ورزشي روئين، 1328؛ 12) مقدم، خليل. رئيس كتابخانه ملي پارس. شيراز. مصاحبه. خرداد 1380.

به قلم: «دکتر لیلا سودبخش»